علي بن محمد البغدادي الماوردي ( مترجم : حسين صابرى )

58

آيين حكمرانى ( فارسى )

احتمال نخست آن‌كه اين واژه از ريشهء « وزر » به معناى سنگينى برگرفته شده باشد ، بدان اعتبار كه وزير ، سنگينى بارهايى را كه اساسا بر دوش پادشاه است بر شانهء خويش مىگيرد . احتمال دوم آن‌كه اين واژه از « وزر » به معناى پناهگاه گرفته شده - و واژه « وزر » در آيهء كَلَّا لا وَزَرَ « 1 » نيز به همين معناست - و از آن روى وزير را بدين نام خوانده‌اند كه پادشاه به تدبير و يارى او پناه مىبرد . احتمال سوم هم آن‌كه اين واژه از « ازر » ، كه به معناى پشت است برگرفته شده است ؛ چرا كه پادشاه به وزير خويش قدرت مىيابد ، آن‌سان كه بدن به پشت . واژهء وزارت از هريك از اين سه ريشه كه مشتق شده باشد دربردارندهء معنايى نيست كه انجام خودسرانه و مستقل كارها از سوى وزير را اقتضا كند . فصل [ : تفاوت ميان امام و وزير ] پس از بيان آنچه وزارت تفويض بدان انعقاد مىيابد بدين مطلب مىپردازيم كه اعمال اختيارات ناشى از اين وزارت نيز ، هرچند عام است ، دو شرط دارد كه خود تفاوت ميان امامت و وزارت را روشن مىسازد : شرط نخست به وزير اختصاص دارد و آن اين‌كه در تدابيرى كه مىانديشد و احكامى كه داير بر به كار گماردن و تولى ديگر كسان صادر مىكند بايد نظر امام را نيز بخواهد و مراعات كند تا به انجام خودسرانه كارها ، با امام همانند نشود . شرط دوم به امام اختصاص دارد و آن اين‌كه بايد كارهاى وزير و تدابيرى را كه او در امور مىانديشد زير نظر گيرد و بررسد تا آنچه را درست است تثبيت كند و آنچه را نادرست است جبران كند ؛ چرا كه تدبير كار امت اساسا بر دوش امام و واگذاشته شده به اجتهاد اوست . براى وزير تفويض جايز است خود حكم براند يا حكمرانان را بگمارد ، چنان‌كه اين كار براى امام نيز جايز است ؛ زيرا شروط حكمرانى در تصدى اين مقام لحاظ مىشود . همچنين ، براى او جايز است به مظالم رسيدگى كند و يا كسى را براى رسيدگى به آن‌ها نايب خويش سازد ؛ چرا كه شروط لازم براى رسيدگى به مظالم در تصدى اين سمت لحاظ مىشود . هم براى او جايز است خود فرماندهى جهاد را بر عهده گيرد ، يا كسى ديگر را به فرماندهى آن بگمارد ؛ چرا كه شروط لازم براى فرماندهى جنگ در تصدى اين مقام نيز لحاظ مىشود .

--> ( 1 ) . قيامت / 11 : هرگز ، هيچ پناهگاهى نيست .